Trận Phòng Tuyến Sông Như Nguyệt (1077) (Tháng Giêng đến Tháng 3 âm lịch năm Đinh Tỵ (Đầu năm 1077))

Chiến trường: Xã Tam Đa & Phường Kinh Bắc, Tỉnh Bắc Ninh (Chuẩn hành chính NQ 202/2025/QH15) · Tọa độ: 21.2247°N, 105.9831°E

Lý Thường Kiệt đắp chiến lũy đất cao kết hợp đóng cọc tre dày nhiều tầng dọc bờ nam sông Như Nguyệt dài hàng chục dặm. Hai đợt vượt sông bằng cầu phao và bè mảng của Miêu Lý đều bị quân Lý tiêu diệt. Đêm cuối mùa xuân năm 1077, bài thơ thần "Nam Quốc Sơn Hà" vang lên tại đền Trương Hống – Trương Hát khích lệ sĩ khí, ngay sau đó đại quân Lý vượt sông đánh úp doanh trại quân Tống.

Bối cảnh chiến lược

Sau khi Thái úy Lý Thường Kiệt chủ động tập kích phá hủy các căn cứ tích trữ lương thảo của nhà Tống ở Ung Châu – Khâm Châu – Liêm Châu (1075–1076), cuối năm 1076 Quách Quỳ dẫn đại quân bộ tiến xuống bờ bắc sông Như Nguyệt nhưng bị chặn đứng hoàn toàn vì thủy quân Tống của Dương Tùng Tiên đã bị thủy binh nhà Lý đánh bại ngoài vùng biển Đông Bắc.

Chỉ huy & Lực lượng tham chiến

Chỉ huy Đại Việt / Việt Nam: Thái úy Lý Thường Kiệt, Hoàng Chân, Chiêu Văn

Chỉ huy đối phương: An Nam Đạo Hành doanh Mã bộ Quân Đô tổng quản Quách Quỳ, Phó tướng Triệu Tiết, Miêu Lý (10 vạn quân chiến đấu và 20 vạn dân phu nhà Bắc Tống)

Diễn biến các giai đoạn chiến thuật (3 giai đoạn)

1. Giai đoạn 1: Thiết lập lũy đất & rào tre dọc bờ nam sông Như Nguyệt (Tháng Chạp năm Bính Thìn (Cuối năm 1076)) — Thái úy Lý Thường Kiệt huy động quân dân đắp đê đất cao kết hợp hàng rào tre đóng cọc nhiều tầng dọc bờ nam sông Cầu, đặc biệt tại các bến vượt sông hiểm yếu Như Nguyệt và Thị Cầu. Vị trí: Bến Như Nguyệt – Đền Tam Giang (Bắc Ninh).
2. Giai đoạn 2: Bẻ gãy hai mũi vượt sông của Miêu Lý & Vương Tiến (Tháng Giêng – Tháng 2 năm Đinh Tỵ (1077)) — Tướng Tống là Vương Tiến bắc cầu phao và Miêu Lý vượt sông tại bến Như Nguyệt tính đánh thốc về Thăng Long nhưng bị quân Lý mai phục cắt đứt hậu cần, phản kích buộc địch tháo chạy về bờ bắc. Vị trí: Khu vực bờ nam bến Như Nguyệt – bến Thị Cầu.
3. Giai đoạn 3: Đêm vang vọng Nam Quốc Sơn Hà & Tập kích đại doanh Quách Quỳ (Tháng 3 âm lịch năm Đinh Tỵ (1077)) — Khi quân Tống mỏi mệt vì thiếu lương và dịch bệnh, đêm khuya tại đền thờ Trương Hống – Trương Hát vang lên bài thơ thần "Nam quốc sơn hà Nam đế cư". Quân Lý thừa thế vượt sông đánh úp đại doanh Quách Quỳ rồi chủ động giảng hòa kết thúc chiến tranh. Vị trí: Bờ bắc sông Như Nguyệt đối diện đền Tam Giang.

Kết quả & Ý nghĩa lịch sử

Quân Tống tổn thất hơn một nửa binh lực (khoảng 5–6 vạn quân chiến đấu và hàng chục vạn phu vận lương). Lý Thường Kiệt chủ động cử Kiều Văn Ứng sang doanh trại Tống "dùng biện sĩ bàn hòa", mở lối thoát thể diện buộc Quách Quỳ rút quân về nước.

Đập tan hoàn toàn mưu đồ xâm lược Đại Việt của nhà Bắc Tống, bảo vệ vững chắc kinh đô Thăng Long và để lại bản Tuyên ngôn độc lập đầu tiên "Nam Quốc Sơn Hà".